eeagrants - ticks and borelioza - norway grants
Nawigacja

Informacje ogólne

Tytuł projektu:

 

 „Ryzyko ekspozycji na kleszcze (Acari, Ixodida) i przenoszone przez nie patogeny na terenie Polski.

 

Kierownik projektu: dr hab. n. biol. Krzysztof Solarz

Okres realizacji projektu: 2009 – 2011r

Budżet: 595 771 Euro

Nr projektu:  PL0343

 

Cele projektu


 1.     Badania faunistyczne-zbiór kleszczy i opracowanie mapy struktury i składu gatunkowego populacji kleszczy w Polsce.

Celem tego zadania było zebranie i przedstawienie informacji o rozprzestrzenieniu Ixodes ricinus i (ewentualnie) innych gatunków kleszczy właściwych na południowo-wschodnich terenach Polski. Zbadano jak zmienia się aktywność w poszukiwaniu żywiciela poszczególnych stadiów rozwojowych kleszcza Ixodes ricinus w ciągu doby oraz w okresie wegetacyjnym od wiosny do jesieni. Przeprowadzone badania pozwoliły na dokładne ustalenie pory roku i doby (zakresu godzin), w których ludzie są szczególnie zagrożeni atakami kleszczy z powodu podwyższonej aktywności tych pasożytów. Uzyskane wyniki umożliwiają zastosowanie profilaktyki, głównie przez świadome unikanie wycieczek na tereny zalesione w czasie szczytowej aktywności kleszczy. Celem zadania była także ocena możliwości atakowania ludzi przez kleszcze Ixodes ricinus (Linnaeus, 1758) na terenach rekreacyjnych i turystycznych na terenie wymienionych województw południowej części Polski. Ixodes ricinus jest pasożytem bezwzględnym, zewnętrznym, czasowym, poliksenicznym, charakteryzującym się brakiem specyficzności żywicielskiej. Atakuje on lądowe gady, ptaki – szczególnie gnieżdżące się i poszukujące karmy na ziemi i przyziemnej warstwie roślinności oraz ssaki. Wszystkie aktywne stadia rozwojowe preferują jako żywiciela zwierzęta stałocieplne. Kleszcz ten często atakuje człowieka, jesteśmy atakowani przez wszystkie aktywne stadia rozwojowe, lecz najczęściej przez nimfy i samice. Każdy okaz kleszcza I. ricinus żeruje jednorazowo, ale do syta w każdym aktywnym stadium rozwojowym, tj. jako larwa, nimfa i postać dorosła. W związku z powyższym każdy okaz kleszcza ma trzech żywicieli, którzy mogą być z tego samego lub z różnych gatunków. Zmiana żywicieli sprzyja wypełnianiu roli kleszczy jako wektorów patogenów chorób transmisyjnych. Na obszarze swojego zasięgu I. ricinus rozmieszczony jest nierównomiernie. Jego występowanie rozbite jest na liczne „wyspy i wysepki” i liczebność kleszczy może się zmieniać nawet w odstępach kilku metrów. Głodne okazy I. ricinus skupiają się głównie wzdłuż obrzeży wąskich dróg i ścieżek oraz szlaków zwierząt porośniętych trawą. Ixodes ricinus występuje głównie  w wilgotniejszych ok. 80-100 % wilgotności względnej powietrza, zacienionych stanowiskach w lasach głównie liściastych i mieszanych porastających doliny strumieni i rzek. Występuje również w lasach sosnowych, gdzie grunt jest pokryty zwartym runem z traw. Nie stwierdza się obecności I. ricinus  w lasach sosnowych na podłożu piaszczystym z ubogim runem. I. ricinus unika miejsc silnie nasłonecznionych, np. dużych polan śródleśnych, czy pastwisk przyleśnych, gdzie spotyka się kleszcze w paśmie brzeżnym zacienionym przez las. W takich odsłoniętych siedliskach kleszcze są aktywne głównie późnym wieczorem i w nocy. W Polsce I. ricinus jest aktywny w czyhaniu na żywicieli od wczesnej wiosny do jesieni, na ogół z zaznaczonymi szczytami aktywności – większym wiosennym (zwykle w maju) oraz mniejszym jesiennym na przełomie lata i jesieni (we wrześniu). Szczyt jesienny może się nie ujawnić w przypadku niekorzystnych dla kleszczy warunków klimatycznych w ciągu lata. Głodne kleszcze mogą atakować w ciągu całej doby, najliczniej od popołudnia do godzin porannych. I. ricinus jest jednym z najważniejszych wektorów patogenów transmisyjnych w Polsce.

 

 2.     Ilościowa i jakościowa ocena zakażenia kleszczy patogenami, z uwzględnieniem genomogatunków Borrelia burgdorferi sensu lato.

Dla Borrelia burgdorferi sensu lato amplifikowany był fragment genu fla, kodujący białko rzęskowe flagellinę. Startery zastosowane do reakcji były komplementarne do wszystkich znanych sekwencji genu fla B. burgdorferi sensu lato.  Z kolei do identyfikacji gatunkowej Borrelia wykorzystano reakcję PCR/RFLP. Cięcie enzymem restrykcyjnym (Fsp4H1) fragmentu genu fla, umożliwiło  identyfikację genogatunków Borrelia burgdorferi sensu lato.  Do każdej reakcji PCR oraz PCR/RFLP zastosowana została kontrola pozytywna i negatywna.  Detekcja specyficznych produktów amplifikacji oraz reakcji RFLP była dokonana metodą  elektroforezy poliakrylamidowej. DNA z kleszczy izolowano metodą amoniakalną. Koncentrację DNA mierzono spektrofotometrycznie. Do detekcji A. phagocytophiulum i pierwotniaków z rodzaju Babesia wykorzystano zestawy diagnostyczne zawierające startery specyficzne dla fragmentu genu 18s rDNA do diagnostyki Babesia sp., oraz  dla fragmentu genu 16s rDNA do wykrywania A. phagocytophilum (Blirt S.A., Polska). Natomiast do detekcji B. burgdorferi s.l. wykorzystano specyficzne startery BFL1/BFL2 dla konserwatywnego fragmentu genu kodującego flagelinę. Produkty amplifikacji rozdzielano na 2% żelu agarozowym barwionym bromkiem etydyny. Wybrano do badań molekularnych około 2870 zamrożonych okazów kleszczy Ixodes ricinus. Ogółem 268 kleszczy zbadano na obecność DNA Babesia sp., 107 kleszczy na obecność DNA Borrelia burgdorferi sensu lato oraz 284 kleszcze na obecność DNA Anaplasma phagocytophilum. Ponadto wybrano i przygotowano 650 kleszczy w celu detekcji genogatunków Borrelia burgdorferi. Kleszcze pochodziły z terenów rekreacyjnych Górnego Śląska (Dziećkowice, Rogoźnik, Korzonek, Borowa Wieś, Przeczyce, Goczałkowice, Kozłowa Góra, Gwoździany, Beskid mały, Racibórz, Żabie Doły, Żywiec, Krupski Młyn, Boruszowice) oraz wybranych stanowisk na terenie województw małopolskiego, świętokrzyskiego i podkarpackiego.

 

 3.     Badania epidemiologiczne i kliniczne pacjentów z rejonu południowo-zachodniej Polski.

 Zbadano 1818 pacjentów z boreliozą lub po inwazji kleszcza z podejrzeniem boreliozy oraz 600 pacjentów w celu potwierdzenia boreliozy. Przeprowadzono zbiór krwi celem oznaczenia przeciwciał w klasie IgG oraz IgM Borrelia wśród osób mających kontakt z kleszczem w następujących regionach:  Tworóg, Brynek, gmina Zbrosławice (Zbrosławice, Ziemięcice, Kopienica), Tarnowskie Góry, Bytom, Pawonków, Kłobuck. W badanej grupie 189 osób było szczególnie  narażonych (pracownicy technikum leśnego w Brynku oraz członkowie Koła Łowieckiego: "Żubr", Księży Las.

W w/w miejscowościach prowadzono badania ankietowe wśród osób po inwazji kleszcza, połączone z akcją uświadamiającą rolę kleszczy w transmisji chorób.  Wcześniej przygotowano ankiety do badań nad znaczeniem kleszczy w rozprzestrzenianiu chorób transmisyjnych (boreliozy, babeszjozy, anaplazmozy, kleszczowego zapalenia mózgu). Badaniami ankietowymi objęto 1633 osoby.